Birleşik Siyaset
Mete GÖNÜLTAŞ
Kürt Sorununun Çözümü, Ortadoğu’nun Yeniden Yapılanması ve Türkiye’de Otoriterleşmenin Yeni Maddi Temelleri
Bir Çerçeve Yasadan Daha Fazlası
“Bu çalışmayı yaparken olabildiğince tüm boyutlarında ele almaya ve elimden geldiğince objektif olmaya çalıştım.
Elbetteki Kapitalist Emperyalist hegamonya, ideolojik işçi sınıfı ve onun ittifaklarıyla, halkların özgürlük, demokrasi, eşitlik ve adalet mücadelesi karşısında kayıtsız kalınmaz…”
Türkiye, yaklaşık yarım yüzyıllık silahlı çatışmanın sona ermesi ihtimalinin hiç olmadığı kadar somutlaştığı tarihsel bir döneme girmiş bulunuyor. PKK’nin silahsızlanması ve örgütsel varlığının sona erdirilmesi doğrultusunda ilerleyen süreç, artık yalnız siyasal açıklamalarla sınırlı değildir. Silah bırakan veya örgütsel faaliyetleri sona eren kişilerin hukuki durumlarının düzenlenmesine yönelik bir yasa mekanizmasının Türkiye Büyük Millet Meclisi gündemine taşınması (yazı o sırada kaleme alındı), çatışmadan hukuka geçişin kurumsallaştırılmak istendiğini göstermektedir.
Düzenleme, PKK’nin silahsızlanmasının devlet kurumlarınca teyit edilmesinden sonra örgüt mensuplarının dönüşü, soruşturma, kovuşturma ve infaz durumları için özel hükümler öngörmektedir. Ağır suçlara karışmış kişilerle Abdullah Öcalan’ın düzenlemenin dışında tutulduğu bildirilmektedir. Sürecin AKP, MHP ve DEM Parti’den önemli ölçüde destek görmesi, önceki çözüm girişimlerinden farklı bir parlamenter zemin yaratmaktadır. Ancak tam da burada temel bir ayrım yapmak gerekir: “PKK ve KKCKnın feshi, silah bırakmayla savaş durumunun çözülmesi ile Kürt sorununun çözülmesi aynı şey değildir.
Birincisi, silahlı bir örgütün faaliyetinin sona erdirilmesi, mensuplarının hukuki statülerinin belirlenmesi ve devlet ile örgüt arasındaki silahlı çatışma ilişkisinin tasfiyesi anlamına gelir. İkincisi ise çok daha kapsamlıdır: eşit yurttaşlık, demokratik temsil, yerel yönetimler, anadil, siyasal örgütlenme özgürlüğü, hukuk devleti, toplumsal eşitsizlikler ve geçmişte yaşanan ağır hak ihlalleri gibi sorunları içerir. Dolayısıyla önümüzdeki dönemin belirleyici sorusu, “PKK’nin silah bırakma sorunu”ndan giderek uzaklaşacaktır. Şüphesiz PKK’ninbarışa yolculuğu oldukça olumlu, beğenilesi bir karardır.
Asıl soru şudur: Silahların susmasıyla ortaya çıkacak siyasal alan kim tarafından ve hangi toplumsal proje için kullanılacaktır? Bu çalışma bu soruya yalnız Türkiye’nin iç siyaseti üzerinden cevap aramayacaktır. Çünkü PKK’nin silahsızlanması; Gazze savaşından Suriye’nin yeniden yapılanmasına, Irak Kürdistanı’ndan İran’ın bölgesel konumuna, Libya’dan Körfez monarşilerinin sermaye ihracına ve ABD’nin Ortadoğu stratejisine kadar uzanan daha büyük bir dönüşümün ortasında gerçekleşmektedir.
Bu nedenle Kürt sorunundaki yeni dönemi, Ortadoğu’nun yeniden paylaşımı ve yeniden düzenlenmesi sürecinden kopararak açıklamak mümkün değildir.
I. BARIŞIN İKİ OLASILIĞI
Silahlı çatışmanın sona ermesi tarihsel olarak ilerici bir gelişmedir. Bunun küçümsenmesi mümkün değildir.
1984’ten itibaren çatışma yalnız PKK ile devlet güçlerinin karşı karşıya gelmesi anlamına gelmedi. On binlerce insan hayatını kaybetti; yüz binlerce insan yerinden edildi; köyler boşaltıldı; geniş bir coğrafya olağanüstü güvenlik rejimleri altında yaşadı. Devasa kamu kaynakları güvenlik harcamalarına ayrıldı. Kürt illerinden Türkiye’nin batısına gerçekleşen zorunlu veya ekonomik göç, aynı zamanda büyük bir ucuz emek rezervi oluşturdu. Bu nedenle çatışmanın sona ermesinden en fazla yarar sağlayacak olanların emekçiler olması gerekir. Fakat tarihte savaşların sona ermesi her zaman demokratikleşme üretmemiştir.
Devletlerin güvenlik tehdidinden kurtulması bazen demokratik alanı genişletmiş, bazen de tam tersine iktidarın elini rahatlatmıştır. Devlet artık büyük bir iç güvenlik tehdidini gerekçe göstermek zorunda kalmadan siyasal merkezileşmesini sürdürebilir.
Tam da bu bağlamda, Türkiye bakımından da iki farklı tarihsel yol bulunmaktadır.
Birinci yol:
Silahsızlanma → demokratikleşme → eşit yurttaşlık → yerel demokrasi → hukukun üstünlüğü → toplumsal barış.
İkinci yol ise:
Silahsızlanma → güvenlik yükünün azalması → devletin merkezileşmesi → siyasal muhalefetin daraltılması → sermaye-devlet bütünleşmesinin güçlenmesi → otoriter rejimin konsolidasyonu.
Bugünkü Çerçeve Yasanın tarihsel anlamı, hangi yolun izleneceğine bağlı olacaktır. Bu nedenle yalnız yasanın PKK mensuplarına hangi hukuki hakları sağlayacağıyla ilgilenmek yeterli değildir. Aynı dönemde gazetecilerin, sendikacıların, öğrencilerin, belediye başkanlarının, muhalefet partilerinin ve toplumsal hareketlerin hangi siyasal ve hukuki koşullarda faaliyet gösterdiğine de bakmak gerekir. Bu süreç top yekün bir yenilenme, demokratik hakların kullanılmasına dönüşü içermelidir.
Freedom House’un 2026 Türkiye değerlendirmesinde 100 üzerinden 32 puanla “özgür değil” kategorisinde bulunulmaktadır. Kuruluş özellikle yürütme gücünün merkezileşmesi, muhalefet üzerindeki yargı baskıları, kayyım uygulamaları ve ifade ve örgütlenme özgürlüklerindeki sorunlara dikkat çekmektedir.
Dolayısıyla ortaya belirgin bir paradoks çıkmaktadır: Devlet silahsız bir dönem için kapı açarken, Türkiye toplumunun tamamı için demokratik siyasal alan genişlemeyecekse bunun adı kapsamlı demokratikleşme olamaz. Öte yandan yasa silahı bırakanları toplumsal sürece katacak açıklığa sahip değildir.
Bu, çalışmamızın ilk temel ölçütüdür.
II. PKK’NİN SİLAHSIZLANMASI SİYASİ İKTİDARI NASIL “RAHATLATIR”?
Mevcut Siyasi İktidarda tanımlayacağımız “Devlet” açısından PKK’nin silahlı varlığının sona ermesi yalnız güvenlik açısından önemli değildir.
Bunun en az beş stratejik sonucu bulunmaktadır.
Birincisi, devletin kırk yılı aşkın süredir önemli askerî ve ekonomik kaynak ayırdığı bir iç çatışma alanı daralır.
İkincisi, Irak’ın kuzeyindeki askerî operasyonların gerekçelerinden biri zaman içinde zayıflar.
Üçüncüsü, Türkiye–Suriye Kürtleri ilişkisinin PKK ekseninden çıkarılması için yeni bir diplomatik alan doğar.
Dördüncüsü, Kürt seçmenlerin ve Kürt siyasal hareketinin Türkiye’nin parlamenter siyaset sistemine daha güçlü biçimde bağlanmasının koşulları oluşur.
Beşincisi ve belki de en önemlisi, Türkiye devleti bölgesel politikaya daha fazla askerî, diplomatik ve ekonomik kapasite ayırabilir.
İşte “rejimin rahatlaması” kavramı bu noktada önemlidir.
Rahatlama yalnızca Erdoğan iktidarının günlük siyasal rahatlaması anlamına gelmez. Devlet kapasitesinin bir iç çatışma alanından serbest kalarak başka alanlara yönelmesi anlamına gelir.
Bu kapasitenin demokratikleşmeye mi yoksa bölgesel güç siyasetine ve içeride iktidar merkezileşmesine mi yönlendirileceği önceden belirlenmiş değildir. Bu nedenle çalışmamızın temel hipotezi kesin hüküm biçiminde değil, şöyle kurulmaktdır:
Silahsızlanma Türkiye’nin demokratikleşmesi için büyük bir tarihsel fırsat yaratmaktadır; fakat aynı süreç, demokratik kurumsallaşmayla tamamlanmadığı takdirde iktidarın güvenlik yükünü azaltarak otoriter rejimin konsolidasyonuna da hizmet edebilir.
Bu ikinci olasılık, Ortadoğu’daki mevcut dönüşüm nedeniyle özellikle önemlidir.
III. SURİYE: KÜRT SORUNUNUN BÖLGESEL LABORATUVARI
Türkiye’de başlayan süreç Suriye’den bağımsız değildir.
Suriye iç savaşı Kürt sorununu Türkiye sınırlarının dışındaki bir bölgesel soruna dönüştürdü. SDG’nin, ABD başka bir desteğe gereksinim duyduğu dönemlerde, Kuzeydoğu Suriye’de oluşturduğu askerî ve idari yapı, Ankara açısından yalnız Suriye meselesi değil doğrudan ulusal güvenlik meselesi olarak görüldü. 2026’ya gelindiğinde bu denklem önemli ölçüde değişmektedir.
SDG ile Şam arasında merkezi devletle bütünleşmeye yönelik süreç ilerlerken, Türkiye “tek devlet, tek ordu” yaklaşımını desteklemektedir. Böylece Ankara açısından uzun yıllardır birbirine bağlı görülen iki sorun eş zamanlı olarak çözülmeye çalışılmaktadır:
Türkiye içinde PKK’nin silahsızlandırılması; Suriye’de ise SDG’nin ayrı askerî yapılanmasının merkezi devlet içine alınması. Bu tesadüfi bir eşzamanlılık olarak değerlendirilemez.
ABD açısından da önemli bir dönüşüm söz konusudur. Washington, IŞİD’e karşı savaş döneminde SDG’ye vazgeçilmez kara gücü olarak fırsat vermişti. Fakat büyük güçlerin ittifak ilişkileri kalıcı ahlaki taahhütlerden değil, stratejik ihtiyaçlardan oluşur. İhtiyaç değiştiğinde ittifakın niteliği de değişmektedir. Bu durum bize Kürt siyasal hareketlerinin son yüz yılda tekrar tekrar karşılaştığı bir gerçeği hatırlatmaktadır: Büyük güç desteği, kendi başına ulusal veya demokratik güvence değildir.
ABD’nin temel hedefi Kürtlerin siyasal haklarını gerçekleştirmek değil; belirli tarihsel dönemlerde IŞİD’i yenmek, İran’ı sınırlamak, İsrail’in güvenliğini korumak ve bölgesel güç dengesini yönetmektir. Bu nedenle Kürt sorununun kalıcı çözümünün Washington’dan, Moskova’dan veya başka bir dış güçten değil, bölge halklarının demokratik iradesinden çıkması gerektiği sonucuna ulaşmak mümkündür.
IV. IRAK: KÜRT SORUNUNDAN ENERJİ KORİDORUNA
Irak boyutu en az Suriye kadar önemlidir. Türkiye’nin Irak politikası uzun süredir üç eksen üzerinde ilerlemektedir: PKK’nin Irak’ın kuzeyindeki varlığı, Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi ile ekonomik ilişkiler ve enerji yolları. PKK’nin silahsızlanması bu üç alan arasındaki ilişkiyi değiştirebilir.
Nitekim Ağustos 2026’da Türkiye ile Irak, Irak–Türkiye petrol boru hattının işletilmesine yönelik bir yıllık yeni anlaşma yaptı. Hat Ceyhan’a uzanmakta ve Ankara uzun vadede kapasitesinin daha fazla kullanılmasını istemektedir. Bu nedenle Irak artık, petrol + ticaret yolları + Kalkınma Yolu + Kürt bölgesi + Türkiye’nin Basra Körfezi’ne erişimi denklemidir. PKK sorununun ortadan kalkması, Türkiye’nin Irak’la ekonomik entegrasyonunun önündeki önemli güvenlik maliyetlerinden birini azaltmaktadır. Bu noktada barış ile sermaye birikimi arasındaki ilişki görünür hâle gelir.
Barış, emekçiler açısından ölümün, zorunlu göçün ve militarizasyonun sona ermesi anlamına gelirken; sermaye açısından yeni pazarların, altyapı projelerinin, enerji hatlarının ve yatırım alanlarının açılması anlamına da gelebilir. Dolayısıyla tekrar şu soruyu sormak gerekir: Barışın ekonomik rantını kim elde edecektir?
V. GAZZE VE YENİ ORTADOĞU DÜZENİ
7 Ekim 2023 sonrasında başlayan Gazze savaşı, yalnız İsrail–Filistin çatışmasının yeni bir evresi değildir.
Gazze, Ortadoğu’daki bütün ittifak sistemini dönüştüren bir kırılma yaratmıştır. İsrail’in Gazze’de yürüttüğü savaş; Lübnan, Suriye, İran, Yemen ve Kızıldeniz’deki çatışmalarla birleşerek bölgesel savaş zincirine dönüşmüştür.
6 Ağustos 2026’da Türkiye, Suudi Arabistan, Mısır, BAE, Katar, Ürdün, Pakistan ve Endonezya’nın İsrail’in Gazze saldırılarına karşı ortak açıklama yapması yeni diplomatik kümelenmenin göstergelerinden biridir.
Daha çarpıcı gelişme ise 7 Ağustos 2026’da Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan ortak savunma anlaşmasıdır. Bu anlaşma, Türkiye–Körfez ilişkilerinin yeni bir aşamaya geçtiğini göstermektedir.
Artık ilişki yalnız: ticaret → yatırım → petrodolar ilişkisi değildir. Buna savunma sanayisi → askerî işbirliği → bölgesel güvenlik boyutları eklenmektedir. Böylece ortaya çok daha önemli bir tarihsel süreç çıkmaktadır: Körfez sermayesi ile Türkiye’nin askerî kapasitesi arasında yeni bir stratejik tamamlayıcılık.
Bu durum ayrıca incelenmelidir.
VI. ARAP SERMAYESİ: YATIRIM MI, YAPISAL NÜFUZ MU?
Körfez sermayesinin Türkiye’deki büyüyen varlığını yalnız “yabancı yatırım” kategorisiyle açıklamak yetersizdir.
Suudi Arabistan, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelerde büyük sermaye fonlarının önemli kısmı doğrudan veya dolaylı olarak monarşik devlet yapıları tarafından kontrol edilmektedir. Dolayısıyla bu sermayenin yurtdışına çıkışı, klasik özel şirket yatırımından farklı bir siyasal özellik taşır. Sovereign wealth fund olarak adlandırılan egemen varlık fonları aynı anda ekonomik ve jeopolitik araçlardır.
Tam da burada “Arap emperyalizmi” kavramının Türkiye bakımından sınanabileceği bir alan ortaya çıkmaktadır. Ancak kavramı dikkatli kullanmak gerekir.
“Arap sermayesi Türkiye’ye geliyor, dolayısıyla Türkiye Arap emperyalizminin sömürgesi oluyor” biçiminde doğrusal bir tez bilimsel olarak tariflenemez. Türkiye büyük değil ama etkin bir ekonomi, NATO’nun yararına, önemli askerî kapasiteye sahip bölgesel bir devlettir ve kendisi de başka ülkelere belirli miktarlarda sermaye ihraç etmektedir. Dolayısıyla ilişki daha karmaşıktır. Türkiye ile Körfez arasındaki ilişkiyi şu kavramla açıklamak daha doğru olabilir: Karşılıklı fakat asimetrik stratejik bağımlılık.
Körfez ülkelerinin Türkiye’nin askerî kapasitesine, savunma sanayisine, üretim altyapısına ve coğrafi konumuna ihtiyacı vardır. Türkiye’nin ise dövize, sermaye girişine, enerji kaynaklarına ve yeni pazarlara ihtiyacı vardır. Bunun sonucunda ortaya; Körfez finansal sermayesi + Türkiye’nin askerî endüstriyel kapasitesi biçiminde yeni bir bölgesel blok çıkabilir. Burada araştırılması gereken temel soru şudur: Bu ekonomik yakınlaşma Türkiye’nin siyasal rejimini de etkiliyor mu?
VII. MUTLAK MONARŞİ DEĞİL, MONARŞİK DEVLET MODELİNİN ETKİSİ
Türkiye’nin yakın gelecekte hukuki anlamda bir “mutlak monarşiye” dönüşeceğini ileri sürmek aşırı ve kanıtlanması güç bir iddia olur. Fakat başka ve daha önemli bir ihtimal vardır.
Körfez monarşilerinin siyasal-ekonomik modelinin belirli unsurları Türkiye’deki mevcut başkanlık rejimiyle uyum gösterebilir:
– yürütmenin aşırı merkezileşmesi,
– lider etrafında kişiselleşmiş siyasal iktidar,
– yasamanın yürütme karşısında zayıflaması,
– büyük sermaye ile devlet arasındaki sınırların bulanıklaşması,
– mega projeler üzerinden sermaye transferi,
– sendikal ve toplumsal muhalefetin sınırlanması,
– dinin siyasal meşruiyet üretiminde kullanılması,
– büyük medya sistemlerinin iktidar-sermaye ilişkileri içinde yoğunlaşması.
Dolayısıyla tehlike Türkiye’nin “Suudi Arabistan olması” değildir. Tehlike, Cumhuriyet biçimi korunurken monarşik siyasal mantığın bazı unsurlarının yerleşmesidir. Başka bir ifadeyle; Cumhuriyetsiz monarşi değil; cumhuriyet içinde monarşikleşen iktidar. Bu ayrım teorik olarak önemlidir.
VIII. “İSLAM FALANJİZMİ” KAVRAMI
Bu noktada “İslam Falanjizmi” kavramımızı yeniden değerlendirmek mümkündür.
Falanjizm tarihsel olarak İspanya’da milliyetçilik, otoriter devlet, korporatizm, militarizm, antikomünizm ve geleneksel Katolik değerlerinin birleşimi içinde ortaya çıktı. Türkiye’ye yakın zamanda doğrudan uygulanamaz. Ancak analitik bir ideal-tip olarak belirli benzerlikler araştırılabilir.
Türkiye bakımından olası bir “İslami-falanjizan” rejim eğiliminin unsurları şöyle tanımlanabilir: lider kültü + dinsel meşruiyet + aşırı milliyetçilik + yürütme merkezileşmesi + kriminal sermaye-devlet bütünleşmesi + sendikal hareketin zayıflatılması + kültürel muhafazakârlık + toplumsal muhalefetin güvenlik sorunu hâline getirilmesi.
Kritik nokta PKK’nin silahsızlanmasıyla devletin en güçlü güvenlik gerekçelerinden birinin ortadan kalkmasyla iki sonucun mümkünlüğü olmuştur. Ya güvenlik devletinin alanı daralır. Ya da güvenlik devleti başka toplumsal kesimlere yönelir. İşte bu nedenle Kürt barışı ile Türkiye demokrasisi birbirinden ayrılamaz.
Eğer Kürt sorununda barış sağlanırken sendikalara, öğrencilere, kadın hareketlerine, sosyalistlere, gazetecilere ve diğer muhalif kesimlere yönelik baskı mekanizmaları devam ederse ortaya seçici bir barış çıkar. Seçici barış ise demokratik barış değildir. Sonunda yeni bir ötekileştirmeyle her kesimden sınf ve tabakaların tasfiye tarzı başlar.
IX. YENİ PARTİ: YENİ BİR DEMOKRATİK BLOK MÜMKÜN MÜ?
Yeni Parti’nin ortaya çıkışı bu nedenle çalışmamız açısından özel önem taşımaktadır.
Yeni Parti’ye CHP geleceğinden ötürü doğrudan cephe almakta, kurtuluş simidi olarak sarılmak da doğru olmamakla birlikte, yürüyüşünde yaratacağı fırsatlar konşulmalıdır.
Yeni Parti’nin programında parlamenter sisteme dönüş, kuvvetler ayrılığı, sosyal devlet ve eşit yurttaşlık ilkelerinin öne çıkarılması; onu Kürt sorununun yeni döneminde önemli bir aktör hâline getirmektedir.
Ancak Yeni Parti’yi şimdiden demokratik çözümün garantisi olarak görmek doğru olmayacaktır. Asıl sınav bundan sonra başlayacaktır. Yeni Parti şu sorulara somut cevap vermek zorundadır:
Kürt sorununu yalnız PKK’nin silahsızlanmasına mı indirgeyecektir?
Kayyım sisteminin bütünüyle kaldırılmasını savunacak mıdır?
Anadil hakkının hukuki içeriğini nereye kadar genişletecektir?
Yerel demokrasiyi güçlendirecek midir?
Terörle Mücadele Kanunu ve ifade özgürlüğü konusunda nasıl bir düzenleme önerecektir?
Siyasal tutukluluk sorununa nasıl yaklaşacaktır?
Ve en önemlisi: Kürtlerin demokratik haklarıyla Türk emekçilerinin ekonomik ve demokratik haklarını aynı siyasal program içinde birleştirebilecek midir?
Eğer bunu başarabilirse Yeni Parti–DEM–sosyalist hareketler–sendikalar–demokratik toplumsal örgütler arasında yeni türden bir demokratik alan oluşabilir. Ancak bu alan yalnız seçim ittifakı olarak düşünülürse yetersiz kalacaktır.
Mesele yeni bir seçim koalisyonu değil, yeni bir toplumsal blok oluşturabilmektir.
X. ÇALIŞMANIN MERKEZİ TEZİ
Bütün bu tartışmanın sonucunda çalışmanın ana tezini artık daha kesin biçimde ifade edebiliriz:
PKK’nin silahsızlanması Türkiye tarihinde önemli ve ilerici bir eşiktir; fakat bu gelişmenin tarihsel sonucu silahların bırakılması tarafından değil, silahsızlanma sonrasında ortaya çıkan siyasal alanın hangi sınıflar ve hangi siyasal proje tarafından doldurulacağı tarafından belirlenecektir.
Bir tarafta demokratik cumhuriyet ihtimali bulunmaktadır: eşit yurttaşlık, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, yerel demokrasi, sendikal haklar, sosyal devlet ve Kürt sorununun siyasal çözümü.
Diğer tarafta ise farklı bir ihtimal vardır: güvenlik yükünden kurtulmuş merkezi devlet + Körfez finansmanı + büyük sermaye + dinsel-milliyetçi hegemonya + bölgesel askerî güç siyaseti.
Bu ikinci kombinasyon Türkiye’yi biçimsel olarak cumhuriyet olmaktan çıkarmak zorunda değildir.
Ancak cumhuriyetin demokratik içeriğini daha fazla boşaltabilir. Dolayısıyla bugün sorulması gereken tarihsel soru şudur: Silahlar susarken demokrasi de mi konuşmaya başlayacak, yoksa silahların susması iktidarın daha rahat konuşmasını mı sağlayacak?
Türkiye’nin önümüzdeki dönemindeki temel siyasal mücadele büyük ölçüde bu sorunun cevabı etrafında şekillenecektir. Burada omurga ortaya çıktı. Bundan sonraki bölümde Gazze–Suriye–Irak–Libya hattını tek tek derinleştirip ABD’nin Ortadoğu stratejisiyle birleştirmek, ardından “Arap emperyalizmi–Körfez sermayesi–Türkiye rejimi” ilişkisini ekonomik verilerle kanıtlamak gerekir. Özellikle 7 Ağustos 2026’da imzalanan Türkiye–Suudi Arabistan–Pakistan ortak savunma anlaşması, finansal ilişkinin askerî-stratejik ortaklığa doğru genişlediğini gösteren önemli yeni bir veri.
Ayrıca başlangıçtaki kaygımızı destekleyen fakat sonucu peşinen belirlemememizi gerektiren bir veri var: Freedom House 2026 raporu Türkiye’yi 32/100 ile “özgür değil” kategorisinde değerlendiriyor ve yürütmenin merkezileşmesi, muhalefet üzerindeki yargı baskısı ve kayyım uygulamalarını özellikle vurguluyor. Dolayısıyla “barış = otomatik demokratikleşme” varsayımına dayanamayız.
XI. ÜÇÜNCÜ YOL: EŞİT VE ADİL CUMHURİYET İÇİN YENİ BİR TARİHSEL BLOK
Buraya kadar yaptığımız çözümleme Türkiye’nin önünde iki farklı tarihsel olasılık bulunduğunu gösterdi. Silahların susması demokratikleşmenin önünü açabilir; fakat aynı gelişme, güvenlik yükünden kurtulmuş daha merkezi ve daha güçlü bir devlet aygıtının oluşmasına da hizmet edebilir.
Ancak tarih yalnız nesnel koşulların kendiliğinden ortaya çıkardığı sonuçlardan oluşmaz. Hangi olasılığın gerçekleşeceğini, toplumsal ve siyasal güçlerin bu yeni tarihsel alana nasıl müdahale edeceği de belirleyecektir.
Bu nedenle Türkiye’nin önündeki asıl mesele yalnız barışın sağlanması değil, barışın nasıl bir cumhuriyet yaratacağının belirlenmesidir.
Tam bu noktada yeni ve geniş bir demokratik toplumsal ittifak ihtiyacı ortaya çıkmaktadır.
Bu ittifakın merkezinde yalnız Kürt sorunu bulunamaz. Aynı şekilde yalnız parlamenter rejime dönüş, yalnız ekonomik kriz, yalnız hukuk devleti ya da yalnız seçimlerde iktidar değişikliği de yeterli değildir.
Türkiye’nin karşı karşıya bulunduğu sorunlar artık birbirinden ayrılamayacak ölçüde iç içe geçmiştir.
Kürtlerin eşit yurttaşlık talebi ile işçinin sendikal örgütlenme hakkı; belediyelerin demokratik iradesi ile kadınların eşitlik mücadelesi; ifade özgürlüğü ile üniversitelerin özerkliği; sosyal devlet talebi ile yargı bağımsızlığı aynı demokratikleşme sorununun farklı görünümleridir.
Dolayısıyla yeni demokratik programın temel ilkesi şu olmalıdır:
Bir kesimin özgürlüğü diğerinin özgürlüğünden ayrı düşünülemez.
Kürtlerin demokratik haklarını Türk emekçilerinin sınıfsal taleplerinden ayıran bir siyaset kalıcı demokratikleşme yaratamaz. Aynı şekilde emekçilerin ekonomik sorunlarını Kürt sorunu, hukuk devleti, kadınların eşitliği, ifade ve örgütlenme özgürlüğü gibi meselelerden koparan bir sınıf siyaseti de Türkiye’nin mevcut tarihsel düğümünü çözemez.
İhtiyaç duyulan şey bu mücadelelerin birbirinin alternatifi değil, birbirinin tamamlayıcısı olduğunu kabul eden yeni bir tarihsel bloktur.
Yeni Parti’nin tarihsel sınavı
Yeni Parti tam da bu noktada önemli bir siyasal olanak yaratabilir.
Fakat bunun gerçekleşebilmesi, partinin yalnız mevcut iktidarın yerine geçmeyi hedefleyen bir seçim partisi olarak davranmamasına bağlıdır. Yeni Parti’nin tarihsel önemi, iktidarı kimin kullanacağı sorusundan daha büyük bir soruya vereceği cevapla ölçülecektir:
Türkiye nasıl bir cumhuriyet olacaktır?
Eğer cevap yalnız eski parlamenter sisteme dönüş ise bu tarihsel fırsat yeterince değerlendirilememiş olacaktır.
Çünkü Türkiye’nin ihtiyacı yalnız bir restorasyon değildir.
İhtiyaç duyulan şey yapısal bir demokratik dönüşümdür.
Bu dönüşüm; kuvvetler ayrılığının yeniden kurulmasını, yargı bağımsızlığını, parlamentonun güçlendirilmesini ve yerel yönetimlerin demokratikleştirilmesini içermek zorundadır. Fakat bununla da sınırlı kalamaz.
Yeni cumhuriyet aynı zamanda sosyal olmak zorundadır.
Sendikal örgütlenmenin önündeki engellerin kaldırılması, grev hakkının güvence altına alınması, güvencesiz çalışmanın sınırlandırılması, kamusal eğitim ve sağlık sistemlerinin güçlendirilmesi, servet ve gelir dağılımındaki uçurumun azaltılması demokratikleşmenin ekonomik temelini oluşturmalıdır.
Çünkü ekonomik iktidarın birkaç sermaye grubunda yoğunlaştığı bir toplumda siyasal eşitlik giderek biçimsel hâle gelir.
Kürt sorunu bu dönüşümün kurucu unsurlarından biridir
Yeni demokratik cumhuriyetin ikinci büyük sınavı Kürt sorunu olacaktır.
Silahsızlanma, bu sorunun demokratik yöntemlerle ele alınabilmesi için yarım yüzyıldır görülmemiş büyüklükte bir siyasal alan yaratabilir.
Bu alanın amacı Kürtleri mevcut devlet düzenine yalnızca daha güçlü biçimde entegre etmek olmamalıdır.
Tersine devletin kendisi de demokratikleşmelidir.
Eşit yurttaşlık, seçilmiş yerel yönetimlerin güvence altına alınması, kayyım sisteminin sona erdirilmesi, kültürel ve dilsel hakların demokratik hukuk düzeni içinde tanımlanması ve siyasal düşüncenin şiddetten bağımsız olduğu sürece özgürce örgütlenebilmesi bu dönüşümün parçalarıdır.
Böyle bir çözüm Kürtlerin Türkiye’den uzaklaşması değil, Türkiye Cumhuriyeti’nin bütün yurttaşlarına gerçekten eşit uzaklıkta yeniden kurulması anlamına gelecektir.
Bu nedenle Kürt sorununun demokratik çözümü Cumhuriyetin zayıflaması değil, demokratikleşerek güçlenmesi olarak düşünülmelidir.
Seçim ittifakından tarihsel bloka
Burada Yeni Parti, DEM Parti, sosyalistler, sendikalar, meslek örgütleri, kadın hareketleri, gençlik hareketleri, çevre mücadeleleri ve demokratik sivil toplum arasında kurulabilecek ilişki kritik önem taşımaktadır.
Fakat böyle bir birlik yalnız seçim dönemlerinde kurulacak aritmetik bir ittifaka indirgenmemelidir.
Seçim ittifakı iktidarı değiştirebilir. Tarihsel blok ise ülkenin siyasal yönünü değiştirmeyi amaçlar. Bunun için ortak bir asgari demokratik program gereklidir.
Bu programın temel eksenleri; demokratik hukuk devleti, eşit yurttaşlık, Kürt sorununun siyasal çözümü, güçlü yerel demokrasi, bağımsız yargı, özgür basın, sendikal haklar, sosyal devlet, kadın-erkek eşitliği, laiklik, ekolojik sorumluluk ve sermaye karşısında kamusal yararın korunması olabilir.
Böyle bir program herhangi bir partinin diğerleri üzerinde ideolojik üstünlük kurmasını gerektirmez.
Tersine farklı siyasal geleneklerin, üzerinde uzlaşabilecekleri demokratik bir cumhuriyet zemini yaratmasını gerektirir.
Barışın toplumsallaştırılması PKK’nin silahsızlanması devlet ile silahlı örgüt arasındaki çatışmayı sona erdirebilir. Fakat toplumsal barış bundan daha büyük bir süreçtir. Barışın fabrikaya, üniversiteye, belediyeye, mahkemeye, parlamentoya ve gündelik hayata taşınması gerekir.
Bir işçinin sendikaya üye olduğu için işten çıkarılabildiği; bir gazetecinin yazdığı haber nedeniyle yargılandığı; bir belediyenin seçilmiş yönetiminin idari kararla görevden alınabildiği; kriminal Sermayenin devletle giderek bütünleştiği, yürütmenin merkezileştiği, dinsel ve milliyetçi meşruiyetin siyasal alanı daralttığı bir cumhuriyet mi?
Yoksa yurttaşların etnik kökenlerinden, inançlarından, cinsiyetlerinden ve sınıfsal konumlarından bağımsız olarak siyasal eşitliğe sahip olduğu; emeğin örgütlenebildiği; yerel iradenin korunduğu; devletin hukukla sınırlandırıldığı eşit ve sosyal bir cumhuriyet mi?
Önümüzdeki tarihsel mücadele esas olarak bu iki cumhuriyet anlayışı arasında gerçekleşecektir.
Bu nedenle PKK’nin silahsızlanması yalnız bir dönemin kapanışı olarak görülmemelidir. Aynı zamanda başka bir dönemin başlangıcı olabilir.
Yarım yüzyıldır güvenlik siyaseti tarafından gölgelenen demokratik, sosyal ve sınıfsal sorunların yeniden siyasal alanın merkezine taşınabileceği bir dönem. Bu fırsatın değerlendirilmesi kendiliğinden gerçekleşmeyecektir.
Yeni Parti’nin demokratik dönüşüm iddiası, Kürt siyasal hareketinin barışçı demokratik siyasete bütün ağırlığıyla yönelmesi, sosyalist hareketlerin sınıf taleplerini demokrasi mücadelesiyle birleştirmesi, sendikaların yeniden bağımsız toplumsal güç hâline gelmesi ve demokratik toplumsal hareketlerin ortak bir cumhuriyet perspektifinde buluşması gerekir.
Böyle bir tarihsel blok kurulabilirse silahların susması rejimin rahatlamasının değil, toplumun özgürleşmesinin başlangıcına dönüşebilir.
Ve belki de Türkiye’nin önündeki gerçek tarihsel olanak tam burada yatmaktadır:
Kürtlerin eşitliğinin Türklerin özgürlüğünü tehdit etmediği; Türk emekçilerinin sosyal haklarının Kürtlerin demokratik haklarının alternatifi olmadığı; laiklerin, dindarların, kadınların, gençlerin ve farklı kimliklerin birbirlerinin varlığını tehdit olarak görmediği bir siyasal düzen. Bu, geçmiş Cumhuriyete basitçe geri dönüş değildir.
Bu, Cumhuriyeti ilk kez bütün yurttaşları için eşit, sosyal, demokratik ve adil kılma iddiasıdır.
Silahların susması böyle bir başlangıç için tarihsel bir imkân yaratabilir. Ama o imkânı gerçeğe dönüştürecek olan silahların susması değil, demokratik toplumun örgütlü iradesidir.
